Kolegiata to kościół nie będący katedrą, przy którym istnieje kapituła, czyli zespół duchownych w randze kanoników. W Polsce jest ich obecnie 74. To wyróżnienie dla kościoła w diecezji (kolegiat może być w diecezji kilka, w naszej, świdnickiej, jest tylko jedna). Kapituła kolegiacka ma charakter wyłącznie tytularny, wykonuje dzieła w danym rejonie lub im patronuje.

Siedzibą wałbrzyskiej kapituły kolegiackiej jest kościół wybudowany w latach 1898-1904, jedno z ostatnich dzieł Alexisa Langera. Jest jedną z największych świątyń w diecezji świdnickiej, zbudowaną w stylu neogotyckim – od przeszło 100 lat główną świątynią Wałbrzycha.

W kościele odbywają się najważniejsze wydarzenia o charakterze diecezjalnym. W 2000 roku nadano mu rangę kościoła Jubileuszowego Roku 2000. Odbywają się tu inauguracje roku akademickiego uczelni wyższych Wałbrzycha, wszelkie uroczystości patriotyczne w mieście. Miały miejsce także centralne-miejskie uroczystości nawiedzenia obrazów i figur maryjnych: Matki Bożej Częstochowskiej, Matki Bożej Łaskawej z Krzeszowa, Matki Bożej Fatimskiej, Matki Bożej Sedes Sapientiae (akademickiej); zakończenie peregrynacji Obrazu Jezusa Miłosiernego w dekanatach wałbrzyskich. Przy powoływaniu nowych diecezji na Dolnym Śląsku w 1992 i 2004 r. był rozważany jako siedziba biskupa diecezjalnego.

W wyniku prowadzonych niegdyś w okolicy prac górniczych kościołowi groziło zawalenie, zwłaszcza wieża kościoła niebezpiecznie się przechyliła (w latach 90. XX wieku wieża odchyliła się o około pół metra od pionu). W końcu jednak doczekała się remontu i dzięki temu obiekt ten stanowi nie lada atrakcję w samym centrum miasta. Cały czas zresztą prowadzone są tam remonty – w tym roku m.in. remont dachu. Przy kościele, który zyskał efektowną iluminację, a 16 lipca tego roku, we wspomnienie Matki Bożej z Góry Karmel, przed kolegiatą stanęła figura Niepokalanej.

3 maja 2015 w V rocznicę ustanowienia wałbrzyskiej kapituły kolegiackiej biskup Ignacy Dec odsłonił pamiątkowe epitafium, mówiące, że świątynia ta jest kolegiatą.

– Od pięciu lat zbieramy się tu, w wałbrzyskiej kolegiacie, by modlić się za Wałbrzych, by poprzez Matkę Bożą wypraszać łaski dla miasta i jego mieszkańców – podkreśla biskup świdnicki.

Przypomnijmy, że dekret o ustanowieniu kolegiaty wydał bp Ignacy Dec. Odczytania decyzji o podniesieniu do rangi kolegiaty dokonał zaś kanclerz Świdnickiej Kurii Biskupiej, ks. Stanisław Chomiak. Uroczysta instalacja kapituły kolegiackiej odbyła się w obecności wiernych, którzy tłumnie wypełnili wnętrze świątyni. Uroczystość transmitowana była na cały świat przez Telewizję Trwam i Radio Maryja, a poprzedzona nowenną do Matki Bożej Bolesnej (od 6 do 14 września), prowadzoną przez wałbrzyskich kapłanów. Maryja, która wiele wycierpiała jako Matka Zbawiciela, jest także patronką ustanowionej przy kościele pw. Aniołów Stróżów kapituły kolegiackiej.

15 września 2010 roku powołani do godności kanoników kapituły kolegiackiej zostali księża proboszczowie wałbrzyskich i okolicznych parafii, m.in. z Sobięcina, Gaju, Nowego Miasta, Piaskowej Góry, Białego Kamienia, Boguszowa-Gorc.

Zgodnie z kanonem 503 Kodeksu Prawa Kanonicznego, stanowiący ją kapłani mają m.in. za zadanie sprawowanie bardziej uroczystych czynności liturgicznych w kościele kolegiackim. Do celów szczegółowych kapituły należy ponadto troska o powołania kapłańskie oraz duchową i intelektualną formację duchowieństwa; troska o jedność kapłanów z biskupem i pomiędzy sobą; gorliwe realizowanie zadań duszpasterskich i pomoc w tym względzie konfratrom; wspieranie inicjatyw zmierzających do kreowania kultury chrześcijańskiej i wiedzy religijnej (kan. 503). Aby te cele należycie spełniać, członek kapituły powinien dążyć do świętości i pełnej realizacji swojego powołania.

Dwa razy do roku cała kapituła (wszyscy kanonicy gremialni i honorowi) ma swoją sesję. To posiedzenie kapituły, na które składają się obrady nad sprawami bieżącymi wspólnoty kapitulnej i sposobami realizacji statutów. Cała kapituła gromadzi się również w kolegiacie w ustalone przez siebie święto patronalne. Kapituła gromadzi się również z okazji innych ważnych uroczystości wskazanych przez prepozyta.

Bp Ignacy Dec pobłogosławił szaty i dystynktoria kanonickie, przyjął wyznanie wiary i ślubowanie nowych kanoników. Zostali oni też przez niego uroczyście wprowadzeni do stalli, w których mają swoje stałe miejsca.

Prepozytem (przewodniczącym) kapituły kolegiackiej został wówczas ks. prał. Bogusław Wermiński, proboszcz parafii pw. Świętych Aniołów Stróżów. Po przejściu na emeryturę (z chwilą osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego, tj. 75 lat, kanonik kapitulny przyjmuje tytuł kanonika seniora, zachowując obowiązki i przywileje kanoników gremialnych) zastąpił go ks. kanonik dr Wiesław Rusin – nowy proboszcz parafii kolegiackiej i dziekan dekanatu Wałbrzych – Południe. Sprawuje on ogólny nadzór nad pracami kapituły.

Kustoszem kapituły jest ks. Krzysztof Moszumański, kapelan honorowy Jego Świątobliwości, proboszcz wałbrzyskiej parafii pw. Niepokalanego Poczęcia NMP i dziekan dekanatu Wałbrzych – Północ. Odpowiada on za archiwum kapitulne, opiekuje się kapitularzem i dystynktoriami.

Kanonikami gremialnymi są: ks. Bogdan Wolniewicz – dziekan dekanatu Ząbkowice Śląskie-Południe, ks. prałat Wiesław Brachuc – proboszcz parafii pw. Zmartwychwstania Pańskiego w Wałbrzychu, ks. Stanisław Wójcik – proboszcz parafii św. Wojciecha w Wałbrzychu, ks. dr Dariusz Danilewicz – proboszcz parafii pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Wałbrzychu, ks. dr Władysław Terpiłowski – proboszcz parafii pw. Świętej Barbary w Wałbrzychu, ks. Michał Jaremko – proboszcz parafii pw. Świętej Jadwigi w Ostroszowicach oraz ks. prałat dr Jan Mazur – proboszcz parafii pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Boguszowie-Gorcach.

Księża kanonicy-emeryci: ks. prał. Jan Pryszczewski, ks. prał. Bogusław Wermiński i ks. prał. Ludwik Hawrylewicz.

Księża kanonicy honorowi kapituły kolegiackiej to: ks. Józef Siemasz, ks. Jarosław Żmuda, ks. Tadeusz Wróbel, ks. Mirosław Krasnowski, ks. Józef Błauciak, ks. Wojciech Jasiński, ks. Janusz Stokłosa, ks. Andrzej Walerowski, ks. Andrzej Walów, ks. Leszek Sienkiewicz, ks. dr Jacek Biernacki.

– Kościół diecezjalny powierzył księżom kanonikom z wałbrzyskiej kapituły troskę o kult Matki Bożej Bolesnej w tym mieście. Jako członkowie kapituły dbają o to, by Maryja w tej wałbrzyskiej Kanie dobrze się czuła – podkreśla bp Ignacy Dec.

– Wyrażając wdzięczność biskupowi, podjęliśmy te zadania, wyznaczone nam słowami wygłoszonej przez księdza biskupa homilii. Od pięciu lat czynimy wszystko, by Matka Boża Bolesna odbierała na ziemi wałbrzyskiej należną jej cześć – zapewnia ks. Krzysztof Moszumański, dziekan kapituły kolegiackiej.