Kościół, jak każda inna zorganizowana społeczność, posługuje się prawem. Dla wierzących są nim zawsze normy wskazane w Piśmie Świętym oraz dokumentach Kościoła. Szczególnym zbiorem praw zaś jest w Kościele Kodeks prawa kanonicznego. Ten obecny z 1983 r. został ogłoszony przez Jana Pawła II. Rozstrzyganiu trudnych spraw natury prawnej służą w Kościele właśnie sądy duchowne.

O samym sądzie

Kodeks prawa kanonicznego nakazuje, aby sąd kościelny istniał w każdej diecezji. Należy jednak podkreślić, że władza sądownicza jest jednym z atrybutów biskupa. To właśnie on sprawuje w swojej diecezji władzę sądowniczą. Prawo kanoniczne stanowi, by biskup władzę sądowniczą sprawował przez sędziów. Czyli sprawy sądowe powierza się, z zasady, przygotowanym ekspertom. Zajmują się oni kwestiami spornymi, które ściśle dotyczą spraw wspólnoty Kościoła i jego członków.

Sąd Kościelny w Gorzowie jest pierwszą instancją sądową dla wszystkich spraw małżeńskich, spornych i karnych, które do niego wpływają z terenu diecezji zielonogórsko-gorzowskiej. Trybunałem II instancji dla sądu w Gorzowie jest Sąd Metropolitalny w Szczecinie. Pierwszym sędziom w diecezji jest bp Tadeusz Lityński, który swoją władzę wykonuje przez mianowanego przez siebie wikariusza sądowego, czyli oficjała. Obecnie jest nim ks. kan. Janusz Zieliński.

Zanim sąd powstał

Powstała 15 sierpnia 1945 r. wielka Administracja Apostolska Kamieńska, Lubuska i Prałatury Pilskiej nie miała na początku swojego własnego sądu kościelnego. Administrator apostolski w Gorzowie chciał jak najszybciej zaradzić naglącym potrzebom w tej materii. Po wojnie było na tym terenie bardzo wiele niezałatwionych spraw. Chodziło najczęściej o stwierdzenie nieważności małżeństwa czy też orzeczenie domniemanej śmierci. Dlatego jeszcze w 1945 r. ustanowiono Sąd Metropolitalny w Poznaniu sądem pierwszej instancji dla spraw z terytorium administracji gorzowskiej, a Sąd Duchowny we Włocławku sądem drugiej instancji. Wobec narastającej w Polsce wrogości władz komunistycznych względem Kościoła i związanych z tym trudności organizacyjnych wprowadzono w naszym kraju nową hierarchię sądów kościelnych, czyli trybunały trzeciej instancji. Do tej roli wyznaczono dwa trybunały – Metropolitalny Sąd Duchowny w Gnieźnie i Sąd Metropolitalny w Krakowie. Sprawy z terenu gorzowskiej administracji trzeciej instancji miały trafiać do Gniezna.

Sytuacja na kilka lat wydawała się opanowana. Jednak zwiększająca się liczba spraw sądowych, a także potrzeba właściwego uregulowania sądownictwa kościelnego na terenie administracji spowodowały podjęcie działań zmierzających do utworzenia własnego trybunału. Już we wrześniu 1950 r. ks. Nowicki zlecił dotychczasowemu kanclerzowi Kurii Administracji w Gorzowie ks. dr. Józefowi Michalskiemu „prace przygotowawcze konieczne dla stworzenia Sądu Duchownego według wydanych wskazań”.

12 września 1950 r. administrator w liście skierowanym do kard. Stefana Wyszyńskiego zawiadamiał, że zamierza utworzyć sąd dla administracji gorzowskiej. Prosił jednocześnie prymasa, by ten ustanowił sąd drugiej instancji dla tworzonego trybunału gorzowskiego. Sugerował, by zadania te podjął sąd poznański. Osobnym listem z 16 września zwrócił się także do metropolity poznańskiego, prosząc o „łaskawą zgodę” na uczynienie jego sądu trybunałem drugiej instancji dla sądu gorzowskiego. Po uzyskaniu zgody metropolity poznańskiego kard. Wyszyński 11 października ustanowił Sąd Metropolitalny w Poznaniu sądem drugiej instancji dla Sądu Duchownego w Gorzowie.

Historyczna decyzja

„Ku większej chwale Chrystusa, Króla nieba i ziemi, i ku zbawieniu dusz mojej pieczy powierzonych ustanawiam niniejszym Sąd Duchowny Administracji Apostolskiej Kamieńskiej, Lubuskiej i Prałatury Pilskiej” – tak brzmiały słowa dekretu z dnia 29 października 1950 r., którym ks. Nowicki powołał do istnienia sąd w Gorzowie. Trybunał mieścił się początkowo w siedzibie kurii przy ul. Drzymały 36. Warto zaznaczyć, że nasz sąd był (obok Wrocławia, gdzie takowy już istniał) pierwszym, który powstał wśród utworzonych w 1945 r. administracji na zimach zachodnich i północnych.

Uroczysta inauguracja pracy sądu odbyła się dzień później w siedzibie administratora przy ul. 30 Stycznia w Gorzowie. Odczytano dekret powołujący trybunał, a zgromadzeni pracownicy sądowi złożyli wymaganą prawem przysięgę. Zapoznano się także ze sprawami, które z terenu administracji prowadził dotychczas Sąd Metropolitalny w Poznaniu, a sprawy będące jeszcze w toku przekazano do dalszego prowadzenia w Gorzowie.

Oficjał

Tego samego dnia powołany został pierwszy oficjał w dziejach naszej diecezji. Został nim ks. dr Józef Michalski. Urodził się w 1911 r. Święcenia kapłańskie przyjął w czerwcu 1939 r. w Gnieźnie. Podczas wojny pracował na terenie Generalnej Guberni. Po zakończonej wojnie powrócił do Gniezna i został mianowany proboszczem.

Po wojnie było na tym terenie bardzo wiele niezałatwionych spraw. Chodziło najczęściej o stwierdzenie nieważności małżeństwa czy też orzeczenie domniemanej śmierci.

Podziel się cytatem

Prawo kanoniczne studiował na Wydziale Prawa Kanonicznego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, gdzie w kwietniu 1949 r. uzyskał doktorat. Wcześniej, bo już w październiku 1948 r., kard. Hlond skierował go do pracy na terenie Administracji Apostolskiej w Gorzowie. Początkowo był kanclerzem kurii, by ostatecznie podjąć obowiązki oficjała sądu kościelnego. Funkcję tę pełnił 44 lata, bo aż do marca 1994 r., gdy na własną prośbę został zwolniony z obowiązków przez bp. Adama Dyczkowskiego.

Pierwsi pracownicy

Obok oficjała sąd stanowią także inni urzędnicy. Na pierwszych sędziów prosynodalnych zostali powołani następujący kapłani: ks. Józef Czapran, ks. Piotr Janik, ks. mgr Alojzy Piłat TChr, o. dr Mieczysław Kmieciński, ks. dr Antoni Baciński CM. Promotorem sprawiedliwości został ustanowiony ks. dr Augustyn Godziek CM, zaś obrońcą węzła został ks. mgr Jan Kuć CM. Pierwszym notariuszem sądowym został ks. mgr Adam Cichoń.

Po 5 latach problemy lokalowe kurii w Gorzowie spowodowały, że dla potrzeb Sądu Kościelnego wyznaczono Dom Diecezjalny przy ul. Koniawskiej 51 w Gorzowie. Odtąd w tej willi przez wiele lat mieściła się siedziba gorzowskiego trybunału.

Wiele na temat sądu w Gorzowie zaczerpnąłem z książki ks. Jerzego Koniecznego, drugiego w kolejności oficjała sądu kościelnego w Gorzowie pt. Kalendarium sądownictwa w Kościele Gorzowskim (1945-1992).